Paronymie is
het verschijnsel dat twee of meer woorden met verschillende
betekenissen in zowel uitspraak als schrift sterke
overeenkomst vertonen. Woorden met een dergelijke overeenkomst
worden paroniemen genoemd.
Paronymie wordt onderscheiden van homonymie doordat er
geen sprake is van een volledige maar slechts van een gedeeltelijke
overeenkomst.
De overeenkomst berust meestal ook niet op louter
toeval, zoals bij homonymie wel het geval is.
Paronymie komt namelijk vaak – bijvoorbeeld in het geval
van doubletten – voort uit een
zekere etymologische verwantschap tussen de verschillende
woorden, hoewel dit niet per se het geval hoeft te zijn. Soms hebben
de woorden alleen een bepaald voorvoegsel gemeen,
zoals con- ("samen"). Hierdoor is tot op zekere
hoogte ook sprake van een overeenkomst in betekenis.
Als gevolg hiervan is het verschijnsel paronymie in
het Nederlands en veel andere talen een van de
belangrijkste oorzaken van fouten als catachrese.
Voorbeelden
van paroniemen in het Nederlands zijn deze woordparen:
conjunctie / conjunctief / conjunctuur
conversatie / conservatie en converseren / conserveren
astronomie / astrologie
caravan / karavaan
Mauritaniƫ / Mauretania (oudheid)
Een catachrese (uit het Oudgrieks: ĪŗĪ±ĻĪ¬ĻĻĪ·ĻĪ¹Ļ
= verkeerd gebruik) is in de meeste gevallen een stijlfout,
soms ook een stijlfiguur, waarbij een woord niet in zijn
eigenlijke betekenis wordt gebruikt.
De catachrese als stijlfiguur wordt ook wel abusio genoemd.
Een catachrese kan op allerlei manieren ontstaan. De basis ervan
kan bijvoorbeeld gelegen zijn in de semantiek. Doordat de
betekenis van een bepaald woord in het geheugen van de taalgebruiker
zeer dicht bij die van een ander woord ligt, is hij sterk geneigd
deze twee woorden te verwisselen. Het gaat dan bijvoorbeeld om een
positieve ervaring die via een bepaald zintuig (bv. de tong)
verloopt. De ervaring wordt echter voorgesteld alsof zij via een
ander zintuig zou verlopen, zoals in de zin:
In ander gevallen is sprake van een verkeerde metonymie,
bijvoorbeeld in de uitdrukking luidruchtige tranen.
Een catachrese kan ook enkel en alleen voortkomen uit de
overeenkomst in vorm tussen bepaalde woorden. Hierbij spelen
verschijnselen als homonymie en paronymie een
belangrijke rol. Het ene woord wordt in een bepaalde context
verwisseld met het andere, dat er in een bepaalde vorm homoniem mee
is of er als gevolg van paronymie sterk op lijkt. Bijvoorbeeld:
In andere gevallen gaat het om twee woorden die in vorm weliswaar
niet precies hetzelfde zijn, maar wel heel sterk op elkaar lijken:
